Radiokanalen in RTV-pakketten (2013)

Inleiding

De Mediamonitor geeft jaarlijks een overzicht van de radiozenders die in Nederland worden aangeboden, de aanbieders die daarachter schuilgaan en de ontwikkeling van het aanbod door de jaren heen. Omwille van de vergelijkbaarheid wordt daarbij alleen ingegaan op de radiozenders die landelijk analoog worden doorgegeven. Met de komst van digitaal aangeboden radio- en televisiepakketten (RTV-pakketten) zijn er meer nieuwe zenders op de markt gekomen. Zenders die in de grote marktonderzoeken onder de categorie ‘overige’ vallen, maar die het keuzeaanbod voor de luisteraar wel verbreden.

In dit stuk komen de radiozenders aan bod. Welke radiozenders worden in welke pakketten doorgegeven, wie bieden deze zenders aan en wat voor zenders zijn het. Al met al wordt inzichtelijk gemaakt hoe de digitale pakketten het radiolandschap aanvullen ten opzichte van hetgeen via analoge pakketten wordt doorgegeven.

Bij de interpretatie van de gegevens dient in gedachten gehouden te worden dat de distributeurs bij het samenstellen van de RTV-pakketten gestuurd worden door mediawettelijke voorschriften. Zo zijn er voor de door te geven radiozenders een aantal voorwaarden opgenomen in de Mediawet 2008, waaronder de ‘must carry regel’. Deze stelt dat minimaal 25 zenders aangeboden moeten worden (artikel 6.13), waarbij in ieder geval ruimte moet zijn voor de landelijke publieke omroep, regionale en lokale publieke zenders van (een deel van) de provincie waar het abonnement is afgesloten en 2 zenders van de Vlaamse publieke omroep. Concreet zijn dit de volgende zenders: Radio 1, Radio 2, Radio 3FM, Radio 4, Radio 5, VRT Radio 1, VRT Radio 2 en een lokale en regionale pubieke zender. Wanneer minimaal de helft van de abonnees op een kabel-, glasvezel- of telefoonnetwerk het programma-aanbod digitaal ontvangt, geldt de must carry regel niet alleen voor de analoge pakketten, maar ook voor de invulling van de digitale basispakketten.

 

Methode

De peildatum van de hier gepresenteerde gegevens is 3 oktober 2012. De gegevens komen, net als bij het onderzoek naar het televisieaanbod, van de voornaamste distributeurs op de kabel-, glasvezel- en ethernetwerken: CAIW, Delta, UPC, Ziggo, Tele2, Glashart Media, Vodafone en KPN.

Het aanbod via satelliet is niet meegenomen in de analyse. Het gaat daarbij om een groot aantal vrij te ontvangen zenders, waarbij er minimaal sprake is van een selectie vanuit de distributeur. De risico’s voor de pluriformiteit zijn hierdoor gering. Daarnaast zijn er in  Nederland vele kleinere partijen die ook een of meer radio- en televisieabonnementen aanbieden. Dit zijn echter veelal abonnementen die ook al door een grotere distributeur worden verspreid. Een voorbeeld hiervan is XS4ALL dat een pakket interactieve televisie aanbiedt dat overeenkomt met het DSL-abonnement van KPN. Deze aanbieders zijn eveneens buiten beschouwing gelaten.

Op de genoemde peildatum zijn de zenderoverzichten verzameld. Per aanbieder is nagegaan welke RTV-pakketten aangeboden worden en in welke pakketten radiozenders zijn opgenomen. Hierbij is zowel gekeken naar het kabelaanbod als naar het aanbod via glasvezel, ether of DSL en zowel naar de basis- als de pluspakketten. In het laatste geval kan de consument zich middels een aparte vergoeding abonneren op extra te ontvangen zenders. Vervolgens is er een overzicht gemaakt van alle zenders die tenminste eenmaal voorkomen in een van de onderzochte pakketten.

Per zender zijn verschillende eigenschappen vastgelegd. Allereerst is nagegaan welke mediainstelling de zender aanbiedt. Met deze informatie is bepaald of het om een lokaal, regionaal of landelijk georiënteerde zender gaat en of het een publieke of commerciële zender betreft. Ook is onderzocht welk format de zender heeft.

Met behulp van de verzamelde gegevens wordt inzichtelijk gemaakt hoe groot de verschillende RTV-pakketten zijn, welke distributeurs de meeste zenders aanbieden, hoeveel overlap er zit tussen de verschillende pakketten, welke aanbieders de meeste zenders bieden en hoe de diversiteit in radioformats eruit ziet. In de volgende paragrafen wordt steeds verder ingezoomd op de keten van distributeur naar zender.

 

Markt van distributeurs

De pakketten van 8 distributeurs zijn onderzocht. Deze distributeurs bieden op 3 oktober 2012 gezamenlijk 17 RTV-pakketten met radiozenders aan (tabel 1). Hieronder vallen 4 analoge pakketten, 9 digitale basispakketten en 4 digitale pluspakketten.

Overzicht aantal onderzochte radiopakketten

CAIW, Delta en Ziggo hebben met elk 3 pakketten het grootste aanbod. Dit zijn gelijk de enige distributeurs met een digitaal pluspakket. Bij Delta en Ziggo is het aanbod opgebouwd uit 1 analoog basispakket, 1 digitaal basispakket en 1 digitaal pluspakket. CAIW heeft geen analoog aanbod en biedt alleen 1 digitaal basispakket en 2 digitale pluspakketten.

KPN valt op als distributeur die gebruik maakt van meerdere distributietechnieken. Onder de noemer ‘Digitenne’ is het voor de consument mogelijk om digitale televisie en radio via de ether te ontvangen. Daarnaast biedt het bedrijf een interactief RTV-pakket via glasvezel en DSL.

 

Analoge en digitale doorgifte

Dat een distributeur veel of weinig pakketten aanbiedt, wil nog niet zeggen dat het zenderaanbod dan automatisch ook klein of groot is. Alles bij elkaar genomen worden er in Nederland 214 zenders doorgegeven (tabel 2). Een derde hiervan is opgenomen in de digitale pluspakketten. Veruit het merendeel, 96 procent, komt voor in de digitale basispakketten. Een kwart van de zenders is in het analoge basispakket te vinden.

Aantal radiozenders per type pakket

De distributeur met het grootste pakket is KPN: in totaal heeft een luisteraar bij deze aanbieder via het digitale basispakket de beschikking over 134 radiozenders. Andere distributeurs met relatief grote pakketten zijn Glashart Media met 116 radiozenders in het digitale pakket en UPC met 101 zenders. Het kleinste pakket is te vinden bij KPN’s Digitenne en Delta: via het digitale basispakket ontvangt de consument bij deze abonnementen slechts 23 zenders.

De analoge pakketten van Delta, Glashart Media, UPC en Ziggo zijn met 35-41 zenders allemaal ongeveer even groot. De grootte van deze pakketten hangt samen met de eerder besproken mediawettelijke regels, maar heeft ook te maken met de beperkte doorgiftemogelijkheden op de analoge kabel.

 

Exclusief en overlappend zenderaanbod

Dat de pakketten verschillende aantallen zenders bevatten, zegt nog niets over de mate van onderscheid en/of overlap tussen de abonnementen. Zo kan het aanbod van een analoog pakket ook aanwezig zijn in een digitaal pakket, maar ook kunnen zenders uitsluitend analoog of uitsluitend digitaal uitgezonden worden. Om te beoordelen of het digitale basispakket een uitbreiding biedt op het analoge aanbod, is onderzocht in hoeverre het zenderaanbod in het digitale basispakket overlapt met het aanbod in het analoge basispakket (tabel 3). Het aantal zenders dat exclusief digitaal wordt doorgegeven is het hoogst bij Glashart Media: 64 zenders uit het digitale basispakket zijn niet te ontvangen via het analoge pakket. Bij UPC gaat het om 50 zenders. Voor Delta en Ziggo geldt een beduidend lager aantal, maar deze distributeurs hebben dan ook relatief kleinere digitale basispakketten.

Zenderaanbod van digitale basispakketten ten opzichte van analoge basispakketten

Als alle pakketten samen worden genomen, valt te zien hoeveel overlap er qua zenderaanbod is tussen de verschillende soorten pakketten. Voor de vergelijkbaarheid zijn hierbij de lokale en regionale zenders buiten beschouwing gelaten, omdat die met name in het analoge pakket afhankelijk zijn van het gebied waar de distributeur zich op richt.

Van de 155 landelijk doorgegeven zenders, zijn er 3 die alleen via een analoog pakket te ontvangen zijn. Dit komt neer op 2 procent. Nagenoeg een kwart van de zenders is zowel aanwezig in een analoog als in een digitaal basispakket. Er zijn geen zenders die in alle soorten pakketten voorkomen.

Aantal zenders in verschillende pakkettypen

Bijna de helft van de landelijke radiozenders is te beluisteren via een digitaal basis- en een digitaal pluspakket. Daarnaast zijn 5 zenders exclusief via de pluspakketten te ontvangen en 42 zenders alleen via een digitaal basispakket.

Wanneer wordt ingezoomd op de overlap tussen de analoge pakketten van de verschillende distributeurs, blijkt er een hoge mate van overeenkomst te zijn in het aanbod (tabel 4). Logischerwijze heeft dit wederom te maken met de mediawettelijke regels: gemiddeld is de overlap 85,9 procent.

Aantal overlappende nationale radiozenders

Ziggo laat de meeste overlap met de andere distributeurs zien: gemiddeld 93 procent. Het aanbod komt volledig overeen met dat van Glashart Media. In het aanbod van Delta en UPC komen 3 door Ziggo aangeboden zenders niet voor. Vanuit Delta bezien komen 6 zenders niet voor in het aanbod van Ziggo en ook niet in het aanbod van UPC. Het gaat daarbij onder meer om zenders van de Vlaamse, Duitse en Engelse publieke omroep.

Tabel 5 toont een vergelijking tussen de verschillende digitale basispakketten. Wanneer alle distributeurs samen worden genomen, is er een gemiddelde overlap van 66 procent. Vergeleken bij de overlap tussen de analoge pakketten is dit relatief laag. De verschillende distributeurs onderscheiden zich in de digitale basispakketten meer van elkaar. Dit is een gevolg van de ruimere mogelijkheden die de digitale distributietechnieken met zich meebrengen. Delta, KPN Digitenne en Tele2 hebben veruit de grootste overeenkomst met de andere distributeurs. Meer dan 90 procent van de zenders in hun digitale basispakketten komt ook in andere basispakketten voor. Het zenderpakket van Delta wordt door 4 andere distributeurs eveneens aangeboden, 6 distributeurs verspreiden minimaal hetzelfde pakket als KPN Digitenne en het volledige aanbod van Tele2 wordt door 1 andere distributeur eveneens verspreid.

Aantal overlappende nationale radiozenders

Bij UPC is er juist het minste sprake van overlap: gemiddeld 36,7 procent van de zenders uit het aanbod van UPC komt ook in de andere digitale basispakketten voor. De geringe overlap wordt onder meer veroorzaakt door zo’n 40 muziekzenders. Bij bijvoorbeeld Ziggo zijn die in het pluspakket opgenomen.

 

Aanbieders van radiozenders

Concentratie

Om inzicht te krijgen in de mate van concentratie is bepaald welke aanbieders de verschillende zenders exploiteren. Van de 214 onderzochte zenders is 41 procent publiek en 59 procent privaat gefinancierd. Het aantal landelijk en regionaal gerichte zenders bedraagt 181, verspreid over 29 aanbieders. Daarmee zijn er gemiddeld 6 zenders per aanbieder.

In de praktijk blijkt echter dat de top-6 aanbieders stuk voor stuk minimaal 10 landelijke en/of regionale zenders beschikbaar stellen. De aanbieder met de meeste zenders is 2ConnectMedia. Dit is een commerciële aanbieder die verschillende stijlen muziekzenders levert. Deze zenders zijn in Nederland via 6 distributeurs te ontvangen: bij 3 via het digitale basispakket en bij 3 via het digitale pluspakket. Op de tweede positie staan de muziekzenders van Music Choice. Deze zenders zijn te beluisteren via de pakketten van 2 distributeurs, bij de een vanuit het digitale basispakket en bij de ander vanuit het digitale pluspakket. De derde positie wordt ingenomen door de 13 regionale publieke zenders gezamenlijk. De overige 3 aanbieders die minimaal 10 zenders uitgeven, zijn achtereenvolgens de Duitse, Belgische en Nederlandse publieke omroep.

Wanneer de regionale en landelijke zenders en hun aanbieders tegen elkaar worden afgezet, wordt duidelijk dat een verhoudingsgewijs kleine groep aanbieders een groot deel van de zenders in beheer heeft. De besproken top-6 faciliteert gezamenlijk ruim driekwart van het gehele aanbod. De resterende 22 procent is verdeeld over 23 aanbieders. Hiervan hebben 7 aanbieders tussen de 2 en 5 zenders. De overige 16 beschikken over 1 radiozender.

Rang aanbieder

Van de in totaal 29 aanbieders is er geen enkele die alleen via het analoge pakket te ontvangen is. Er zijn 18 aanbieders die zowel in het analoge pakket als in een van de digitale pakketten voorkomen. Het gaat hierbij om 6 publiek gefinancierde en 12 privaat gefinancierde media-instellingen. De overige 11 aanbieders zijn exclusief via een digitaal basis- of pluspakket te ontvangen. Op 1 zender na, afkomstig van de Italiaanse publieke omroep, zijn dit alle commerciële zenders.

 

Doorgifte van de publieke zenders

In de inleiding is de must carry regel aan bod gekomen, waarin is vastgelegd dat een analoog basispakket ten minste een lokale publieke omroep en een regionale publieke omroep dient te  bevatten. Een digitaal basispakket dient hier eveneens aan te voldoen wanneer een distributeur dit pakket aan minimaal de helft van de aangeslotenen op zijn kabel-, glasvezel- of telefoonnetwerk aanbiedt. Voor de verspreiding via de ether, zoals het pakket van KPN Digitenne, geldt nog geen afspraak. In de praktijk worden nog niet alle lokale publieke omroepen via de digitale pakketten doorgegeven, omdat deze omroepen nog niet allemaal de technische voorzieningen hebben getroffen die nodig zijn om over te stappen van analoge naar digitale doorgifte. Het is een kwestie van tijd voordat dit in heel Nederland gerealiseerd is.

Een overzicht van de aanwezigheid van publieke zenders in de verschillende pakketten is in tabel 6 te vinden.

Aantal publieke radiozenders

Bij de 4 distributeurs van analoge pakketten is UPC de aanbieder die de meeste landelijke publieke zenders doorgeeft. Het verschil met Delta, Glashart Media en Ziggo is dat UPC naast de 7 overlappende zenders plaats biedt aan de Tweede Kamerlijn en de Concertzender. De distributeurs hebben 1 à 2 regionale publieke zenders in hun analoge pakketten.

Van de 8 distributeurs van digitale basispakketten zijn er 6 die alle 13 regionale radiozenders beschikbaar stellen. Delta en Digitenne vallen op met slechts 1 zender. Het aanbod aan lokale zenders loopt sterk uiteen. Zo brengt Ziggo zowel in het analoge als in het digitale basispakket slechts 1 zender, terwijl KPN in het digitale pakket 33 zenders biedt. Het hoge aantal bij KPN is mogelijk door de technische eigenschappen van een DSL-aansluiting. Bij de cijfers van de lokale zenders dient rekening te worden gehouden met het feit dat het per regio kan verschillen hoeveel lokale zenders worden doorgegeven.

Alle analoge pakketten geven de Vlaamse publieke zenders, in mindere of meerdere mate, door: UPC brengt 3 zenders, Glashart Media en Ziggo 4 en Delta 6. Bij de digitale pakketten valt het Vlaamse aanbod van Glashart Media op. Deze distributeur brengt 9 zenders van de  Vlaamse publieke omroep. Aan het andere uiterste staat Tele2 dat alleen de zender Studio Brussel doorgeeft.

 

Diversiteit van het zenderaanbod in RTV-pakketten

In Nederland wordt de diversiteit van het landelijke zenderaanbod deels gegarandeerd door de in 2003 ingevoerde geclausuleerde kavels waar inhoudelijke radioformats aan gekoppeld zijn, zoals oldies, nieuws en bijzondere muziek. Commerciële aanbieders kunnen eens in de zoveel jaar meedingen naar een kavel door het indienen van een plan. Naast deze kavels zijn er ook ongeclausuleerde kavels, waarbij de aanbieder niet aan formatcriteria is gebonden.

Om na te gaan in hoeverre de verschillende RTV-pakketten inhoudelijk een divers aanbod bieden, zijn alle zenders gekoppeld aan een radioformat [1]. In totaal zijn er 14 categorieën gebruikt (zie de methodische verantwoording voor een omschrijving van de verschillende formats). De zenders die doorgegeven worden via de analoge pakketten maken gebruik van 11 van de 14 formats (tabel 7). De formats die veelvuldig voorkomen binnen de pakketten zijn ‘adult contemporary’ en ‘middle of the road/full service’: beide komen bij 3 distributeurs 8 keer voor. Onder laatstgenoemde categorie vallen met name de publieke lokale en regionale zenders. Het format ‘adult contemporary’ wordt geboden door zenders als Radio 2 en Sky Radio.

Aantal vertegenwoordige formats

De diversiteit is uitgedrukt in ‘Simpson’s D’; een statistische waarde waarmee de mate van diversiteit uitgedrukt kan worden. Bij een waarde van 1 zijn alle formats evenredig binnen een pakket verdeeld. Bij een waarde van nagenoeg 0 is er slechts 1 format vertegenwoordigd. Ondanks dat bij de analoge pakketten niet alle formats vertegenwoordigd zijn, is de gemiddelde diversiteit over de 4 distributeurs met waardes rond de 0,868 relatief hoog te noemen.

Van alle formats zijn er 6 die maximaal 2 keer voorkomen. Het gaat dan met name om nichezenders, gericht op bijvoorbeeld jazz of rock. De 3 formats die in geen van de pakketten voorkomen zijn ‘oldies’, ‘easy listening’ en ‘country’. Bij de digitale basispakketten loopt de verdeling wat meer uit elkaar: van 8 formats bij Digitenne tot 14 formats bij Glashart Media, KPN, UPC en Vodafone. Het gemiddelde aantal genres is over alle pakketten slechts een format meer dan bij de analoge pakketten (tabel 8).

Aantal vertegenwoordige formats

De mate van diversiteit heeft bij de digitale basispakketten een nagenoeg zelfde waarde als bij de analoge pakketten: gemiddeld 0,872 vergeleken met 0,868. De laagste waarde is te zien bij het pakket van CAIW. Bij dit pakket is een relatief groot deel van de zenders ingedeeld in 1 format. Dit is eveneens te zien bij het pakket van Tele2. Glashart Media heeft de hoogste diversiteitswaarde.

Wederom zijn ‘middle of the road’ en ‘adult contemporary’ het meest vertegenwoordigd, met respectievelijke gemiddeldes van 18 en 12 zenders. Opvallende uitschieters zijn CAIW en KPN met een relatief groot aantal zenders in de categorie ‘middle of the road’.

Glashart Media, KPN, UPC en Vodafone hebben allen ook ruimte voor de minder voorkomende formats als ‘country’, ‘alternatief’ en ‘easy listening’. Niet geheel onverwachts zijn dit tevens de abonnementen met het grootste aantal zenders. De relatief kleine pakketten van Delta en Digitenne omvatten respectievelijk 9 en 8 formats.

In onderstaande figuur is te zien welke formats het meest zijn vertegenwoordigd in de verschillende pakketten analoog, digitaal basis en digitaal plus. Het breed georiënteerde format ‘adult contemporary’ kent ten opzichte van de andere formats bij het analoge en het digitale pluspakket de meeste zenders. Bij het digitale basispakket springt ‘middle of the road’ er met 51 zenders uit. Het verschil ten opzichte van het analoge pakket wordt verklaard doordat er in het digitale basispakket meer ruimte is voor de vele lokale en regionale zenders. Zo geven verschillende distributeurs van digitale pakketten alle regionale publieke zenders door, terwijl er bij de analoge pakketten slechts ruimte is voor een of enkele.

Aantal radiozenders per genre

Naast een groot aantal ‘adult contemporary’-zenders, is in het digitale pluspakket het format ‘urban contemporary’ eveneens sterk vertegenwoordigd. Hieronder vallen zenders met een voorkeur voor onder meer reggae, blues en hiphop. In de categorie ‘overig’ zijn de zenders te vinden die niet in de andere categorieën zijn in te delen. Dit zijn bijvoorbeeld zenders voor kinderen, maar ook zenders met muziek uit een specifiek land, zoals Turkije, Frankrijk of Italië.

Wanneer het aantal zenders in een digitaal of analoog basispakket wordt afgezet tegen het aantal formats dat in het pakket wordt doorgegeven, ontstaat het beeld dat is te zien in de volgende figuur. Er is een sterk positief verband tussen de pakketgrootte en het aantal formats binnen het pakket.[2] Bij meer dan 90 zenders wordt het maximale aantal van 14 formats bereikt.

Aantal zenders versus aantal radioformats

Conclusie

Het hier beschreven onderzoek naar radiozenders in analoge en digitale RTV-pakketten toont aan dat het analoge aanbod dat jaarlijks door de Mediamonitor in kaart wordt gebracht slechts een deel is van alle zenders die in Nederland via de voornaamste distributeurs te ontvangen zijn. In 2012 worden slechts 3 van de 155 landelijke zenders alleen in een analoog pakket doorgegeven en zijn er 114 zenders die uitsluitend in een digitaal basis en/of pluspakket voorkomen. Verder komen alle aanbieders uit de analoge pakketten ook voor in een van de digitale pakketten, terwijl er 11 aanbieders zijn van wie de zenders alleen digitaal worden doorgegeven.

De mate van diversiteit is zowel bij de analoge als bij de digitale basispakketten hoog te noemen, als het gaat om het aantal aanwezige radioformats. De toegevoegde waarde van de digitale pakketten ligt in het feit dat zij binnen een bepaald format meerdere zenders hebben. Zo is er voor de luisteraar meer keuze binnen een genre.

Uiteraard zijn er tussen de verschillende distributeurs grote verschillen. Zo biedt de ene distributeur 23 zenders terwijl de andere zijn luisteraar met 134 zenders bedient. Ook de aanbieders verschillen van elkaar: de 6 grootste aanbieders faciliteren minimaal 10 zenders, terwijl 16 aanbieders slechts 1 zender verspreiden. Het is al met al aannemelijk dat de komst van digitale pakketten voor een verbreding van het radioaanbod heeft gezorgd.

 

1. De formatbeschrijvingen zijn gebaseerd op de indeling die gebruikt wordt door de Duitse Web Radio Monitor.
2. Het correlatiecoëfficiënt (r) heeft een waarde van 0,917 en is berekend op basis van 13 analoge en digitale basispakketten. Er is sprake van een zeer sterk verband tussen het aantal radiozenders en het aantal formats dat in een RTV-pakket voorkomt.

Deel deze pagina