Liedewij Hentenaar (2013)

De ontwikkeling van radio, van FM naar digitaal

Radio is sinds jaar en dag een belangrijk medium voor de consument. Niet voor niets neemt radio een prominente plaats in qua mediatijdbesteding in Nederland. Door de snelle ontwikkeling van het luisteren naar radio via internet en de opkomst van digitale radio wordt radio het multimediale platform bij uitstek. Wat kunnen we verwachten van de toekomst van radio, nu de overheid de FM-frequenties tot 2017 heeft verlengd en de radiostations DAB+ in Nederland gaan introduceren?

 

FM-frequenties gekoppeld aan DAB

De commerciële radiostations kunnen zeker nog tot en met september 2017 blijven uitzenden op FM of de middengolf. Toenmalig Minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie heeft op 18 maart 2011 toegezegd de vergunning van 59 radiostations te verlengen, waaronder stations als 538, Q-music, Sky Radio, SLAM!FM, Radio Veronica, 100% NL en BNR Nieuwsradio. Voorwaarde is dat de radiostations gaan investeren in digitale radio, zodat digitale radio op termijn analoge radio kan vervangen. Op dit moment is digitale radio nog niet overal in Nederland te beluisteren.

Commerciële radiostations betalen voor de verlenging van de vergunning een marktconforme vergoeding, die varieert met de marktwaarde van de frequentie. SEO Economisch Onderzoek, TNO en het Instituut voor Informatierecht (IVIR) hebben met een onafhankelijk onderzoek de hoogte van de vergoedingen bepaald. Dit is fors minder dan de vorige vergoedingen die de zenders moesten betalen voor doorgifte op FM. Voor zes jaar betaalt Q-music 26,9 miljoen euro, Radio 538 26,6 miljoen euro, Sky Radio 25,7 miljoen euro en Veronica 20,4 miljoen euro. Voor de andere vergunningen, zoals die van BNR (nieuws), SLAM!FM (recente bijzondere muziek), 100% NL (Nederlandstalig) en niet-landelijke commerciële stations hoeft geen vergoeding te worden betaald. Deze zenders kennen een verplicht uitzendformat of hebben een beperkt bereik, waardoor de marktwaarde beperkt is. Het bedrijf Exceed Jazz B.V. heeft per 1 september 2011 voor de radiozender Sublime FM (voorheen Arrow Jazz FM) de geclausuleerde kavel A8 voor klassieke en jazzmuziek verkregen. Kavel A7, een betaalde landelijke vergunning voor een commerciële radio-omroep, ligt momenteel nog braak.

Inmiddels ziet de toekomst voor DAB er ook in Nederland veelbelovend uit. Door de koppeling van de verlenging van de commerciële etherfrequenties aan de introductie van DAB zal het aantal stations de komende jaren ongetwijfeld snel toenemen. In 2015 moet, wat toenmalig minister Verhagen betreft, in 80 procent van Nederland digitale radio ontvangen kunnen worden. Juist de bestaande en meer bekende commerciële stations kunnen hieraan een belangrijke bijdrage leveren.

 

Digitale radio in veel vormen

Digitale radio biedt meer kwaliteit, ruimte voor meer radiostations en meer mogelijkheden om diensten toe te voegen. Als we de voorspellingen mogen geloven, heeft digitale radio de toekomst. Maar wat is digitale radio nu eigenlijk? Daar bestaat in de praktijk nog wel wat verwarring over. Dat komt vooral doordat digitale radio meerdere vormen kent.

1. Internetradio, oftewel het luisteren naar de radio via internet. Daarbij kunnen we onderscheid maken tussen:

a) het beluisteren van radioprogramma’s die gelijktijdig ook via de ether en/of kabel worden uitgezonden;

b) uitgesteld luisteren naar in het digitale archief opgeslagen uitzendingen die via streaming audio of podcasts kunnen worden beluisterd;

c) het luisteren naar radiostations die niet via ether of kabel uitzenden.

2. Radio waarbij de signalen worden verzonden in (digitale) gecomprimeerde datapakketten. De bekendste vorm hiervan is DAB, oftewel Digital Audio Broadcasting.

3. Radio die beluisterd kan worden via een speciale (digitale) ontvanger voor digitale tv, zoals bij Digitenne van KPN of de set-top box van Ziggo of UPC.

Hieronder zullen de eerste twee vormen van digitale radio worden behandeld. De derde vorm, het beluisteren van radio via een ontvanger voor digitale tv, ligt in het verlengde van de eerste twee vormen.

 

Radio luisteren via internet

Het luisteren naar de radio via internet is populair. Vrijwel elk radiostation dat via de ether en/of kabel uitzendt, heeft inmiddels een eigen website, waar ook live naar de uitzendingen kan worden geluisterd. Bovendien zijn er veel radioportals, waar kan worden doorgeklikt naar de belangrijkste zenders. Ook hebben veel zenders een app ontwikkeld waarmee luisteraars eenvoudig via de mobiele telefoon kunnen luisteren. Daarnaast zijn er tal van zenders die alleen online te beluisteren zijn. Zo hebben verschillende (publieke) omroepen themakanalen ontwikkeld, waarop speciale muzieksoorten te horen zijn.

Een ander relatief jong fenomeen zijn de tijdelijke zenders. De speciale online-zender Sky Radio The Christmas Station (die eind 2006 werd geïntroduceerd), bood als eerste station in Nederland een fulltime kerstprogrammering aan. Tijdens voetbaltoernooien heeft de Wereldomroep in samenwerking met Radio 1 en 538 tijdelijke voetbalzenders gehad. Daarnaast heeft 538 diverse tijdelijke stations gelanceerd, zoals Zomerradio, NaarBuitenRadio in samenwerking met Vodafone, een speciaal tribute radiostation Michael Jackson Radio en Kersthits.nl.

Een interessante toepassing van de mogelijkheden van internet zien we bij de stations waar de luisteraar zijn voorkeur kan instellen. Daar zijn al langer vanuit het buitenland verschillende voorbeelden van, zoals Pandora.com en Accuradio.com. Sinds mei 2012 ook in Nederland waar Sky Radio Group het platform MyRadio introduceerde, te beluisteren via computer, tablet en mobiel. MyRadio-gebruikers kunnen meer dan twintig radiostations combineren: van urban tot opera en van nederpop tot jazz. Daarnaast kunnen zij nieuws, weer en verkeer toevoegen, tracks overslaan, een duim omhoog of juist naar beneden geven. MyRadio leert zo de smaak van de luisteraar kennen en past de playlist daar direct op aan. Bij inloggen onthoudt MyRadio de voorkeuren, zodat er bij terugkomst een gepersonaliseerd station klaar staat.

 

Podcasting

Een ontwikkeling die zeker genoemd moet worden als we het over digitale radio hebben, is podcasting. Een podcast is niets anders dan een bestandje dat via internet kan worden gedownload en vervolgens op een smartphone, tablet, pc, iPod of andere mp3-speler kan worden beluisterd. De uitzendingen kunnen afzonderlijk worden gedownload, maar in veel gevallen is het voor de luisteraar ook mogelijk een abonnement te nemen, zodat nieuwe uitzendingen automatisch worden ‘binnengehaald’.

Podcasting sluit aan bij een trend die in het hele medialandschap zichtbaar is, namelijk dat de consument steeds meer zelf wil bepalen waar en wanneer hij media consumeert. Daarnaast biedt podcasting ook de mogelijkheid voor user generated content: het is betrekkelijk gemakkelijk om zelf een uitzending samen te stellen en op internet te plaatsen.

De uitvinding van de podcast wordt onder meer toegeschreven aan voormalig Veronica dj Adam Curry. Hij ontwikkelde in 2003 software waarmee de gebruiker op eenvoudige wijze de uitzending op de pc kon downloaden en daarna op zijn mp3-speler kon zetten.

Hoewel podcasting voorlopig waarschijnlijk een kleinschalig verschijnsel blijft, is het een ontwikkeling die aandacht verdient. Door het toenemend gebruik van smartphones en tablets zal de belangstelling voor podcasts ongetwijfeld verder groeien. Podcasting kan ook een aanvulling vormen op het bestaande luistergedrag en voorzien in een behoefte die live radio niet vervult.

Een andere ontwikkeling is Spotify. Deze online streaming muziekservice is sinds 2010 ook in Nederland beschikbaar. Gebruikers kunnen uit een database van miljoenen nummers kiezen welke nummers ze online willen luisteren. Ze kunnen hun eigen playlists samenstellen en deze delen met andere gebruikers. Bij de gratis variant wordt de muziek onderbroken door reclame, een betaald account is reclamevrij. Spotify is ook beschikbaar als iPhone-app.

Digital Audio Broadcasting (DAB)

Digitale radio is meer dan radio via internet. Ook via de ether kan naar digitale radio worden geluisterd. In de praktijk hebben we het dan met name over Digital Audio Broadcasting. DAB is een ontwikkeling die al dateert uit de jaren tachtig, maar die, mede door de voorwaarden die vanuit Den Haag verbonden zijn aan de frequentieverlenging, de komende jaren in een stroomversnelling zal raken.

Bij DAB-radio wordt het signaal niet verstuurd en ontvangen via analoge geluidsgolven (FM/AM), maar in gecomprimeerde datapakketten. DAB heeft verschillende voordelen ten opzichte van FM/AM:

  •  het garandeert een glasheldere ontvangstkwaliteit en biedt cd-kwaliteit;
  •  het is vrijwel ongevoelig voor storingen en er is geen ruis;
  • -het digitale netwerk biedt ruimte aan meer stations dan FM en AM;
  • DAB stuurt extra informatie mee en toont deze informatie via een display (muziekteksten, nieuwsheadlines, sportuitslagen en verkeersinformatie etc.).

Ook in vergelijking met internetradio biedt DAB voordelen. Internetradio is in essentie gebaseerd op meervoudige punt-tot-punt verbindingen. De netwerklimieten en kosten maken massale ontvangst van internetradio onmogelijk. DAB is gebaseerd op punt-tot-gebied verbindingen. Dat betekent dat het aantal potentiële ontvangstpunten in een gebied oneindig is en dat de transmissiekosten niet afhankelijk zijn van het aantal ontvangers.

Interessant lijkt vooral de toepassing van DAB in de auto. Steeds vaker worden auto’s uitgerust met radio’s die geschikt zijn voor DAB-ontvangst. Daardoor komt niet alleen het radiosignaal, maar ook andere informatie in cd-kwaliteit binnen. Te denken valt aan sportuitslagen, nieuws, verkeersinformatie etc.

Na de ervaringen met en kritiek op de oorspronkelijke versie van DAB in de pionierlanden, is in 2005 de Technical Committee van WorldDMB (vaststeller van DAB-standaarden) gevraagd te gaan studeren op verbeteringen. Een opgewaardeerde versie, met de naam DAB+, is door WorldDMB in 2007 gepubliceerd. Door de fors hogere efficiëntie kunnen vergeleken met de oude DAB-standaard aanzienlijk meer radiozenders gebruik maken van dezelfde frequentieruimte. Praktijktests in Australië tonen aan dat DAB+ ongeveer drie keer zo efficiënt is als DAB.

Oudere DAB-ontvangers zijn niet in staat om DAB+ te decoderen, nieuwe DAB+-ontvangers kunnen beide standaarden aan. Hierdoor zal de oude DAB-standaard in het Verenigd Koninkrijk en Denemarken, waar al relatief veel DAB-ontvangers verkocht zijn, niet snel door DAB+ vervangen worden. Landen waar DAB tot nu toe niet of zeer beperkt is ingevoerd en waar dus weinig ontvangers zijn verkocht, zullen bij de (her)invoering direct DAB+ gaan gebruiken. DAB+ is inmiddels in Australië, Italië, Malta en Zwitserland in gebruik genomen. In België, Maleisië, Polen en Zweden lopen DAB+-proefprojecten. In Denemarken, Duitsland en Hongkong zijn migratietrajecten van DAB naar DAB+ gestart.

Bij de introductie van DAB in de jaren tachtig werd deze nieuwe vorm van radio door de kenners met enthousiasme ontvangen. Aanvankelijk is in Nederland de ontwikkeling echter traag verlopen. Dat kwam doordat er onvoldoende aan de voorwaarden werd voldaan om DAB te laten slagen. Allereerst werden er te weinig frequenties beschikbaar gesteld. Daarnaast waren DABradio’s redelijk duur en was de penetratie van deze toestellen in Nederland beperkt. Ook was ontvangst, door het ontbreken van voldoende zendmasten, lange tijd niet overal mogelijk. Een belangrijke voorwaarde is verder dat de exploitanten bereid zijn in DAB te investeren. Die bereidheid was in Nederland, evenals in verschillende andere landen, niet groot.

Een van de weinige landen waar DAB wél breder ingang heeft gevonden, is Groot-Brittannië. De Britse overheid heeft al vroeg veel digitale frequenties uitgegeven, met als gevolg dat nu vrijwel alle radiostations digitaal uitzenden. Daardoor zijn er veel nieuwe zenders bijgekomen; in 2009 waren er via DAB maar liefst 428 verschillende zenders te beluisteren, waarvan meer dan de helft alleen via DAB te horen was. Ook de verkoop van digitale radio’s vertoont al een aantal jaren een stijgende lijn. In 2009 had 33 procent van de volwassenen thuis de beschikking over DAB. Opvallend is dat door de komst van DAB ook de luistertijd is toegenomen. Van de DAB-radiobezitters gaf 61 procent aan meer naar radio te luisteren en de helft daarvan luisterde veel meer.

De Nederlandse publieke omroepen zenden momenteel negen radiostations uit via DAB. Dit zijn Radio 1, Radio 2, 3FM, Radio 4, Radio 5, Radio 6 Soul & Jazz, FunX, Radio Top 2000 en 24Nieuws. Deze stations zijn in ongeveer 80 procent van Nederland te ontvangen op kanaal 12C. Uitgezonden wordt nog in de verouderde DAB-standaard op basis van MPEG2. In de toekomst gaat uitgezonden worden in DAB+ op basis van MPEG4. Om alvast klaar te zijn voor de omschakeling is besloten om de bestaande apparatuur te vervangen. NPO startte de uitzendingen op 29 september 2004. De vergunning is inmiddels verlengd tot 1 september 2017; NPO hoeft hiervoor geen vergoeding te betalen.

De uitgifte van de DAB-frequenties heeft al plaatsgevonden en in de periode tot 2015 zal de uitrol van de netwerken volgen. Wil de uitrol van de netwerken succesvol verlopen, dan is het belangrijk dat er een integrale benadering wordt gevolgd. Dat vereist dat alle factoren in de keten – van toezichthouder en station tot producenten, distributeurs en retailers van DAB-apparatuur – zich betrokken tonen bij het welslagen van de uitrol. Van belang is ook de beschikbaarheid van kanalen die alleen via DAB te ontvangen zijn. Cruciaal is de beschikbaarheid van betaalbare DAB-ontvangers. De prijzen van DABontvangers liggen nog wel hoger dan de gangbare radio’s, maar ze vertonen al jaren een dalende trend. Bijzondere aandacht vraagt de integratie van DAB-ontvangers in mobiele telefoons en mp3-spelers.

 

RAB platformonderzoek

Het tweejaarlijkse platformonderzoek dat RAB laat uitvoeren door Intomart GfK geeft inzicht in de gebruiksontwikkeling van de diverse apparaten waarmee radio wordt beluisterd. De laatste meting was in mei 2011, met als belangrijkste conclusie dat de bestaande platforms nog steeds het fundament zijn. De radio/stereo-installatie en de autoradio zijn verreweg favoriet qua beluistering: bijna driekwart van de luistertijd per week. Luisteren via internet stijgt, na een dip in 2009, weer verder en ook het luisteren via de digitale set-top box, laptop, iPod/mp3-speler en smartphone zit in de lift.[1] Het RAB verwacht in de mei 2013-meting een verdere digitalisering te zien.

Als naar het meest gebruikte platform wordt gevraagd, dan staat met 42 procent het gebruikt van de radio/stereo-installatie duidelijk op nummer 1, maar 3 procentpunten minder dan 2009. Met afstand volgt autoradio op nummer 2. Slechts 30 procent van de Nederlanders maakt van een van de andere platforms het meeste gebruik.

Meest gebruikte platform voor het luisteren naar de radio

De radio/stereo-installatie is niet alleen als meest gebruikte platform de nummer 1, maar ook – weliswaar minder dominant – wanneer naar aanvullende gegevens wordt gekeken: gemiddeld wordt dit platform met 20,6 uur per week het meest beluisterd en het is daarmee goed voor 54 procent van de totale luistertijd per week. Van de Nederlanders beschikt 83 procent over een radio/stereo-installatie en 66 procent gebruikt (onder meer) dit platform om naar de radio te luisteren. Uit het platformonderzoek blijkt ook dat de radio/stereo-installatie niet meer de hoogste gemiddelde beoordeling haalt (met 8,1 op de tweede plaats), maar wel op nummer één staat wat betreft ‘geluidskwaliteit’ (8,4) en ‘gemak’ (8,2).

De autoradio neemt 19 procent van de luistertijd per week voor zijn rekening en staat daarmee op nummer 2. Over een autoradio beschikken 8 procent minder Nederlanders dan over een radio/ stereo-installatie, maar met 65 procent is het gebruik bijna even groot. De autoradio wordt vaker door mannen, hogere sociale klassen en fulltime werkende personen gebruikt. Qua beoordeling scoort de autoradio hoog op ‘gemak’ (8,1).

Radio luisteren via internet neemt langzaam toe: 12 procent van de totale luistertijd per week gaat nu al via de pc en laptop. Ruim een derde van de bevolking luistert wel eens naar radio via internet. De pc/laptop/tablet scoort hoog bij ‘aanbod van zenders’ (8,4). Luisteren via een portalsite of verzamelsite neemt iets toe ten opzichte van 2009 (43 procent). De helft luistert via de speakers van de pc (intern en/of extern); jongeren (13-19) luisteren vaker via koptelefoon/oordopjes naar radio via internet. De meeste respondenten luisteren thuis, maar er wordt steeds meer op het werk geluisterd. Nog altijd wordt internetradio vooral lineair gebruikt: 80 procent luistert live.

Onder de overige nieuwe platforms scoort het gebruik van de mobiele telefoon voor radio luisteren met 11 procent het hoogst, gevolgd door iPod/mp3-speler met 9 procent. Ook het gebruik van de digitale set-top box stijgt naar 9 procent. Het zijn vooral jongeren die via de nieuwe platforms luisteren zoals pc en laptop (beide 23 procent), mobiel (11 procent), iPod/mp3-speler (10 procent) en de smartphone (6 procent). De iPod/mp3-speler en de mobiel/smartphone zijn – logischerwijs – de platforms waarnaar het meest met oordopjes of koptelefoon wordt geluisterd. De digitale set-top box, die steeds meer wordt gebruikt om radio te luisteren, scoort het hoogst op de gemiddelde beoordeling (8,2) en op zenderaanbod (8,4) en het gemak van het vinden van de zenders (8,2).

Bij de meeste platforms zijn de ochtend en de middag favoriete dagdelen om radio te luisteren. Bij de digitale set-top box, de pc/laptop/tablet en de iPod/mp3-speler zijn vooral de middag en de avond favoriete luistermomenten. Van online muziekdiensten maakt 9 procent van de Nederlanders gebruik; Spotify is de grootste (6 procent) gevolgd door Last.fm (2 procent). Slechts een heel klein percentage heeft een betaald abonnement of lidmaatschap.

 

Interactief en pluriform

Radio is interactiever dan ooit. Steeds meer radio-exploitanten benutten de technologische mogelijkheden en middelen om het audio signaal naar de luisteraar te krijgen. De radiostations breiden deze audio component uit met video en andere relevante content. Ook betrekken zij de luisteraars bij de programma’s met sociale netwerken. Radio is al van oudsher interactief en is dit nog meer geworden door de technologische ontwikkelingen.

Want nieuwe media maken radio nog toegankelijker, interactiever en socialer. Het binden van de luisteraar via sociale media aan bestaande en of niche-zenders neemt toe. In navolging van Spotify, Pandora, en Last.FM heeft Sky Radio Myradio gelanceerd. Dit soort initiatieven richten zich op het personaliseren van internetradio in de vorm van muziekafspeellijsten. Het aanbod zal door toenemende digitalisering en de uitrol van DAB+ pluriformer worden.

De behoefte van de consument voor het luisteren naar de radio blijft juist in de digitaliserende wereld. Radio heeft een vriendschapsfunctie en is je metgezel gedurende de dag. Luisteraars willen verrast, geëntertaind en geïnspireerd worden en ze willen informatie krijgen en delen. Dat gebeurt met radio. Bovendien zijn luisteraars ook soms gemaksdieren: radio kun je met één knop aanzetten en is gratis de hele dag tot je beschikking met vele verschillende radiostations, voor elk wat wils.

 

Liedewij Hentenaar is directeur van het Radio Advies Bureau (RAB). RAB is het kenniscentrum voor iedereen die zich beroepsmatig bezighoudt met radio als reclamemedium. RAB treedt op als vertegenwoordiger van de landelijke en regionale publieke en commerciële radiostations en stimuleert met deze bundeling van krachten de ontwikkeling van het vakgebied radio. RAB is één van de opdrachtgevers van het nieuwe Nationaal Luister Onderzoek (NLO). NLO is sinds 1 januari 2012 actief en opgericht vanuit een breed draagvlak van marktpartijen, aanbieders en afnemers van reclameruimte op radio (Joint Industry Committee). RAB, NPO, BVA en PMA vormen de stichting NLO. Het doel van de stichting is om gezamenlijk een standaard en maatstaf voor media-aanbieder en -afnemer neer te zetten. Deze standaard moet betrouwbaar, valide, transparant en marktrelevant zijn.

 

1. In 2011 is bij digitale set-top box een extra uitleg toegevoegd, dit was in 2009 niet het geval en kan dus mede de stijging verklaren.

Deel deze pagina